Την ώρα που πολλοί παιδίατροι συστήνουν στους γονείς να κάνουν στα παιδιά τους το πανάκριβο εμβόλιο για τη μηνιγγίτιδα τύπου Β, η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών δημοσίευσε το σκεπτικό της για τη μη ένταξή του στο Εθνικό Σύστημα Εμβολιασμών.

Aποφάσισα να ασχοληθώ με το θέμα των εμβολίων για τη μηνιγγίτιδα πριν από λίγες εβδομάδες, όταν ένας φίλος μου, πατέρας ενός νεογέννητου παιδιού, μου είπε πως ο παιδίατρος τού πρότεινε να κάνει στην κόρη του το εμβόλιο για τη μηνιγγίτιδα τύπου Β. Το πρόβλημα εν προκειμένω είναι ότι το εν λόγω εμβόλιο δεν έχει ενταχθεί στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών. Ως εκ τούτου, το κόστος καλύπτεται από τους γονείς και δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητο, αφού ξεπερνάει τα 400 ευρώ για όλες τις δόσεις του, δηλαδή ξεπερνά το 60% του βασικού μισθού στην Ελλάδα. Αργότερα, από τις συζητήσεις μου με γονείς, παιδιάτρους και άλλους ειδικούς στο θέμα της μηνιγγίτιδας και των εμβολίων, θα καταλάβαινα ότι η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από την εξής μεγάλη εικόνα: καθώς τα κρούσματα μηνιγγίτιδας τύπου Β είναι λίγα στην Ελλάδα, η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών έχει αποφασίσει ότι δεν θα καλύπτεται από την κοινωνική ασφάλιση.

Αυτό αφήνει τους γονείς σε δίλημμα: να επωμιστούν, αν φυσικά τα καταφέρουν, το μεγάλο κόστος του εμβολίου για τα παιδιά τους ή να μην κάνουν το εμβόλιο ακολουθώντας τη βασική ιδέα του σκεπτικού της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών; Το ερώτημα δεν αφορά μόνο στην υγεία των παιδιών βρεφικής και νεαρής ηλικίας, αλλά συνδέεται και με το αίσθημα ανασφάλειας των γονέων για την υγεία των παιδιών τους, ζήτημα που έχει την αυταξία του καθώς επηρεάζει τις επιλογές τους ως προς τον πεπερασμένο οικογενειακό προϋπολογισμό και τις προτεραιότητες για τα παιδιά τους.

Τα εμβόλια για τη μηνιγγίτιδα

Για όλους όσοι δεν είναι εξοικειωμένοι με τα θέματα της μηνιγγίτιδας –όπως ίσχυε και με την περίπτωσή μου– θα πρέπει να πούμε ότι πρόκειται για μία νόσο που «παρουσιάζεται» με πολλές διαφορετικές μορφές, οι οποίες είναι γνωστές ως «οροομάδες». Για την αντιμετώπισή των διαφόρων τύπων μηνιγγίτιδας έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια διαφορετικά εμβόλια. Ανάμεσα σε αυτά είναι, πρώτον, το εμβόλιο για την ομάδα C, το οποίο κυκλοφόρησε στα μέσα της δεκαετίας του 2000 και χορηγείται σε παιδιά μεγαλύτερα του ενός έτους, και, δεύτερον, το τετραδύναμο εμβόλιο για τις ομάδες A, C, W και Υ, το οποίο χορηγείται σε παιδιά που έχουν κλείσει τα 11 χρόνια. Αυτά τα δύο εμβόλια έχουν ενταχθεί στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών και άρα παρέχονται σε όλα τα παιδιά χωρίς επιπλέον κόστος.

Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί ακόμη ένα εμβόλιο (4CMenB για ηλικίες από έξι εβδομάδες και το MenB-fHbp για ηλικίες από 10 έτη), το οποίο αντιμετωπίζει την μηνιγγίτιδα τύπου Β. Αν και το εν λόγω κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 2014, δεν έχει ενταχθεί στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, μία απόφαση που ενισχύθηκε πρόσφατα από ένα έγγραφο της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών, το σκεπτικό του οποίου θα αναλύσουμε στη συνέχεια. Η δωρεάν χορήγηση του εμβολίου γίνεται κατ’ εξαίρεση«Πρόγραμμα Εμβολιασμών Παιδιών & Εφήβων 2019» | Το πρακτικό της 5ης Συνεδρίας της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών μόνο σε ομάδες αυξημένου κινδύνου, όπως είναι άτομα με λοίμωξη HIV, προσωπικό εργαστηρίων που ασχολείται με καλλιέργειες μηνιγγιτιδόκοκκου, μέλη αποστολών που μένουν ή ταξιδεύουν σε ενδημικές περιοχές, ταξιδιώτες στη Μέκκα για το προσκύνημα Hajj ή το προσκύνημα Umrah. Ακόμη, προβλέπεται δυνατότητα παροχής του εμβολίου σε περίπτωση τεκμηριωμένης επιδημικής έξαρσης, στο πλαίσιο του ελέγχου της έξαρσης.

Η σιωπή του υπουργείου Υγείας

Στο πλαίσιο του ρεπορτάζ απευθυνθήκαμε στις αρχές Ιανουαρίου στο υπουργείο Υγείας, από το οποίο ζητήσαμε να μας εξηγήσει αφενός με ποια κριτήρια ένα εμβόλιο εντάσσεται στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, αφετέρου τους λόγους για τους οποίους το εμβόλιο για τη μηνιγγίτιδα τύπου Β δεν έχει ενταχθεί. Είναι αξιοσημείωτο ότι παρά τις πιέσεις μας και παρά το γεγονός ότι πέρασε σχεδόν ένας μήνας από την ημέρα υποβολής του αιτήματος, το υπουργείο Υγείας δεν ανταποκρίθηκε στο αίτημά μας για ένα θέμα που άπτεται τόσο της παιδικής, όσο και γενικότερα της δημόσιας υγείας.

Το νέο έγγραφο για τη μη ένταξη του εμβολίου στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών

Τελικά αναζητήσαμε και βρήκαμε ένα πρόσφατο έγγραφο Σκεπτικό της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών σχετικά με τα πρωτεϊνικά εμβόλια κατά του μηνιγγιτιδοκόκκου οροομάδας Β της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών, το οποίο δημοσιεύτηκε στα τέλη Ιανουαρίου και αναλύει το σκεπτικό γύρω από την απόφαση μη ένταξης του εν λόγω εμβολίου στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών. Σχετικά με την Επιτροπή, να σημειώσουμε ότι υπάγεται στο υπουργείο Υγείας και έργο της είναι να γνωμοδοτεί, ανάμεσα στα άλλα, για τη διαμόρφωση και την επικαιροποίηση του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών. Τα μέλη της προέρχονται από διαφορετικά πανεπιστημιακά ιδρύματα και φορείς, όπως το ΕΚΠΑ, ο Ευαγγελισμός και ο Ελληνικός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΟΦ). Στο έγγραφο Απόφαση Ανασυγκρότησης της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών μπορείτε να δείτε αναλυτικά τη σύστασή της, όπως αυτή προέκυψε, για διάρκεια τριών ετών, από την ηγεσία του υπουργείου Υγείας τον Αύγουστο του 2017.

Η Επιτροπή αιτιολογεί τη στάση της αναφέροντας ότι η επίπτωση τόσο της μηνιγγίτιδας συνολικά, όσο και πιο συγκεκριμένα της μηνιγγίτιδας τύπου Β έχει σημειώσει σημαντική μείωση τα τελευταία 15 χρόνια στην Ελλάδα, αλλά και στην Ευρώπη, με την επίπτωση της νόσου το 2018 να είναι «χαμηλότερη από ποτέ». Η επιτροπή επικαλείται στοιχεία από το Εθνικό Κέντρο Αναφοράς Μηνιγγίτιδας, σύμφωνα με τα οποία την πενταετία 2015-2019 –σημειώνουμε ότι για το 2019 λαμβάνεται υπόψη η περίοδος έως τις 15 Οκτωβρίου, αφού μέχρι τότε έχουν δημοσιευτεί τα στοιχεία– εκδηλώθηκαν στη χώρα περίπου 150 κρούσματα μηνιγγίτιδας τύπου Β. Από αυτά, τα 48 ήταν σε παιδιά ηλικίας κάτω των πέντε χρόνων. Ωστόσο, θα πρέπει να σημειωθεί ότι αν και η πλειοψηφία των κρουσμάτων μηνιγγίτιδας τύπου Β αφορούσε ηλικίες άνω των πέντε ετών, οι πέντε θάνατοι που οφείλονταν σε αυτή τη νόσο την τριετία 2016-2018 αφορούσαν σε παιδιά κάτω των πέντε ετών. Συγκεκριμένα, τρεις θάνατοι αναφέρθηκαν το 2016 και από ένας το 2017 και το 2018.

Αριθμός ασθενών με μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο από μηνιγγιτιδόκοκκο οροομάδας Β, σύνολο Ελλάδας, 2006-2019. Πηγή στοιχείων: ΕΚΑΜ
Αριθμός θανάτων από μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο οφειλόμενη σε μηνιγγιτιδόκοκκο οροομάδας Β, σύνολο Ελλάδας, 2006-2019. Πηγή στοιχείων: ΕΚΑΜ

Αναφορικά με τη λειτουργία των εμβολίων –το 4CMenB (Bexsero, GSK), το οποίο κυκλοφορεί στην Ελλάδα από το 2014 και χορηγείται από την ηλικία των δύο μηνών και το MenB-FHbp (Trumenba, Pfizer), το οποίο κυκλοφορεί στην Ελλάδα από το 2018– η επιτροπή αναφέρει ότι «η αποτελεσματικότητα του εμβολιασμού με 4CMenB υπολογίστηκε σε 83% έναντι του συνόλου των στελεχών οροομάδας Β και σε 94% έναντι του 88% των στελεχών τα οποία είχε προβλεφθεί ότι προλαμβάνονται με τον εμβολιασμό. Το εμβόλιο 4CMenB έχει επίσης χρησιμοποιηθεί με επιτυχία για τον έλεγχο επιδημίας στο Κεμπέκ του Καναδά με αποτέλεσμα τη μείωση κατά 78% των περιστατικών της νόσου. Τόσο το 4CMenB όσο και το MenB-FHbp έχουν χρησιμοποιηθεί με επιτυχία σε επιδημικές εξάρσεις μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου Β που εκδηλώθηκαν σε κολέγια στις ΗΠΑ».

«Η διάρκεια της ανοσίας μετά το αρχικό εμβολιασμό στις διάφορες ηλικιακές ομάδες με τα εμβόλια και ο χρόνος που ενδεχομένως ενδείκνυνται επιπλέον αναμνηστικές δόσεις χρειάζεται να μελετηθούν περισσότερο» -Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών

Η επιτροπή αναφέρθηκε και στο γεγονός ότι από τα υπάρχοντα επιστημονικά δεδομένα προκύπτει ότι η δράση των αντισωμάτων μειώνεται σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα μετά τη χορήγηση του εμβολίου. Συγκεκριμένα, σημειώνει ότι η δράση των αντισωμάτων περιορίζεται στα βρέφη και τα νήπια σε ένα έως τρία χρόνια μετά τον εμβολιασμό τους με το 4CMenB (με τον εμβολιασμό τους σε 3+1 ή 2+1 δόσεις), με την ανοσία του εμβολίου να διατηρείται περισσότερο στους εφήβους, αν και σε αυτούς έχει παρατηρηθεί μείωσή της με την πάροδο του χρόνου. Έναν χρόνο μετά τον εμβολιασμό εφήβων με τις δύο ή τις τρεις δόσεις του εμβολίου MenB-FHbp, το ποσοστό των εμβολιασθέντων που διαθέτει προστατευτικά αντισώματα μειώνεται αρκετά και κατόπιν παραμένει σταθερό για τους επόμενους 36 μήνες.

Σε περίπτωση χορήγησης πρόσθετης επαναληπτικής δόσης μετά τον αρχικό εμβολιασμό και με τα δύο εμβόλια, αναπτύσσεται ανοσία, ωστόσο «η διάρκεια της ανοσίας μετά το αρχικό εμβολιασμό στις διάφορες ηλικιακές ομάδες με τα εμβόλια αυτά και ο χρόνος που ενδεχομένως ενδείκνυνται επιπλέον αναμνηστικές δόσεις δεν έχει αποσαφηνιστεί επαρκώς και χρειάζεται να μελετηθούν περισσότερο», αναφέρει η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών.

Από τα παραπάνω φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι η επιτροπή αιτιολογεί την απόφασή της να μην εντάξει το εμβόλιο στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, αναφερόμενη αφενός στη χαμηλή επίπτωση της μηνιγγίτιδας στην Ελλάδα, αφετέρου στο γεγονός ότι χρειάζεται να γίνουν ακόμη επιστημονικές έρευνες ως προς την προστασία που παρέχει ο εμβολιασμός όχι μόνο ως προς την αντιμετώπιση της νόσου, αλλά και ως προς την ανάπτυξη συλλογικής ανοσίας, καθώς τα εν λόγω εμβόλια «δεν έχει δειχθεί ότι μπορούν να επηρεάσουν την επιδημιολογία της νόσου και να την ελέγξουν σε πληθυσμιακό επίπεδο», όπως γνωρίζουμε ότι μπορούν να κάνουν άλλα εμβόλια.

Η διαφορετική στάση των ευρωπαϊκών κρατών απέναντι στο εμβόλιο

Η αρμόδια επιτροπή αναφέρει στην έκθεσή της ότι «η μεγάλη πλειονότητα των χωρών της ΕΕ δεν έχει εισάγει τον εμβολιασμό έναντι του μηνιγγιτιδόκοκκου Β στο εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμών τους».

Τρισδιάστατο μοντέλο των βακτηρίων της μηνιγγίτιδας.

Πράγματι, η δημόσια συζήτηση για το εμβόλιο της μηνιγγίτιδας τύπου Β δεν γίνεται μόνο στην Ελλάδα. Στα κράτη-μέλη της ΕΕ παρατηρείται ένα μεγάλο φάσμα αντιμετώπισής του από τις αρμόδιες Αρχές. Σύμφωνα με τα  , πολλά κράτη-μέλη της ΕΕ είτε δεν καλύπτουν το κόστος αυτού του εμβολίου, παρότι το προτείνουν για το σύνολο ή μέρος του πληθυσμού τους, όπως η Αυστρία και η Τσεχία, είτε το συστήνουν μόνο για ομάδες υψηλού κινδύνου, όπως το Λουξεμβούργο, είτε έχουν προχωρήσει σε μεμονωμένους εμβολιασμούς συγκεκριμένων πληθυσμιακών ομάδων, όπως η Ιταλία, είτε δεν το έχουν εντάξει στο εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμών, όπως ισχύει μεταξύ άλλων χωρών για την Ελλάδα, την Ισπανία, την Ολλανδία και τη Γερμανία. Σημειωτέον ότι το εμβόλιο καλύπτεται από το Εθνικό Σύστημα Υγείας στη Μεγάλη Βρετανία. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι ακόμα η επιστημονική κοινότητα στις ευρωπαϊκές χώρες δεν έχει διαμορφώσει μία κοινή αντιμετώπιση του εμβολίου για αυτό το είδος μηνιγγίτιδας.

Συμπερασματικά η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών αναφέρει ότι ο εμβολιασμός για τη μηνιγγίτιδα τύπου Β «πρέπει να συστήνεται στα άτομα που ανήκουν σε ειδικές ομάδες που βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο εκδήλωσης σοβαρής μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου B», καθώς και ότι «η χορήγηση του εμβολίου μπορεί επίσης να συστηθεί από τις αρμόδιες αρχές δημόσιας υγείας σε περίπτωση τεκμηριωμένης επιδημικής έξαρσης».

Ανάγκη για σωστή ενημέρωση

Αξίζει προσοχή η διαπίστωση της επιτροπής ότι «η επίπτωση της νόσου είναι πολύ χαμηλή στην Ελλάδα, βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα και συνεχίζει να μειώνεται. Για τον λόγο αυτό, είναι πιθανό ότι θα χρειαστεί να εμβολιασθούν πολλές δεκάδες χιλιάδες παιδιά για να αποτραπεί ένα επεισόδιο νόσου». Τελικά, στα μάτια όσων παίρνουν την πολιτική απόφαση για παροχή ενός εμβολίου μέσω της κοινωνικής ασφάλισης, σταθμίζεται το κόστος –υψηλό στην περίπτωση του συγκεκριμένου εμβολίου– μαζί με το αναμενόμενο όφελος – που στην περίπτωση αυτή υπολογίζεται πως θα είναι μικρό, αφού τα κρούσματα, από στατιστική άποψη, είναι λίγα και βαίνουν μειούμενα, άρα με αυτή τη λογική το αντίστοιχο κονδύλι ίσως θα πρέπει να δοθεί σε ένα πιο πιεστικό ζήτημα υγείας της βρεφικής ή παιδικής ηλικίας. Αυτός δεν είναι ένας ελληνικός τρόπος σκέψης, αλλά εμφανίζεται σε όλα τα κράτη όπου γίνεται η συζήτηση για το αν θα πρέπει να δαπανηθούν τα δημόσια χρήματα σε ένα εμβόλιο ή θα ήταν πιο αποτελεσματικό να δοθούν σε μία άλλη υπηρεσία δημόσιας υγείας. Αυτό αποτυπώνεται και στο γεγονός ότι τα ευρωπαϊκά κράτη απαντούν με εντελώς διαφορετικούς τρόπους στο ζήτημα του εμβολίου για τη μηνιγγίτιδα τύπου Β.Αυτό που μάλλον πρέπει να γίνει είναι να συμφωνηθεί ένα κοινό πλαίσιο ενημέρωσης των γονέων και η λήψη μέτρων ενίσχυσης των γονέων που δεν μπορούν να πληρώσουν τα εμβόλια που πρέπει να κάνουν στα παιδιά τους

Ωστόσο, εδώ εγείρεται ένα ζήτημα που ξεπερνά τη στατιστική προσέγγιση του θέματος και συνδέεται με την ανάγκη των γονέων να είναι ενημερωμένοι, για να λάβουν τα καλύτερα μέτρα προστασίας της υγείας των παιδιών τους. Την ώρα που η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμού αντιμετωπίζει τη μηνιγγίτιδα τύπου Β ως κάτι το μη ανησυχητικό, από το ρεπορτάζ μας προκύπτει ότι πολλοί παιδίατροι προτείνουν στους γονείς να κάνουν το εμβόλιο, αφού αποτελεί ένα αποτελεσματικό μέτρο για την προστασία από αυτήν τη νόσο. Όταν, λοιπόν, παιδίατροι συνιστούν την πραγματοποίηση του εμβολίου –μάλιστα, η Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία έχει υποστηρίξει την ένταξη του εμβολίου στα καλυπτόμενα από την κοινωνική ασφάλιση– οι γονείς βρίσκονται μεταξύ δύο διαμετρικά αντίθετων απόψεων και δεν έχουν επαρκή ενημέρωση για το πού βρίσκεται η αλήθεια. Αυτό που μάλλον πρέπει να γίνει είναι να συμφωνηθεί ένα κοινό πλαίσιο ενημέρωσης των γονέων, μακριά από ενδεχόμενες οικονομικές ή πολιτικές σκοπιμότητες, ώστε να μην μπαίνουν οι γονείς σε αδιέξοδα διλήμματα.

Από το insidestory.gr και το Θοδωρή Θοδωρή Χονδρόγιαννο